Tarefa 7. Os debates electorais no mundo

OS DEBATES ELECTORAIS NO MUNDO

Introdución

O pasado 20 de decembro de 2015 houbo unhas eleccións moi importantes en España. Debido a este acontecemento, as semanas antes e incluso meses, tiveron lugar diversos debates entre os políticos en medios de comunicación, resaltando o que se emitiu en AtresMedia e no que participaron os candidatos a presidente dos catro partidos políticos dos que máis se fala: Albert Rivera, candidato de Ciudadanos, Pedro Sánchez, do Psoe, Pablo Iglesias, de Podemos, e no caso do PP, acudiu Soraya Sáenz de Santa María debido a que o actual presidente do Goberno, Mariano Rajoy, non puido acudir por causas que se descoñecen.

Con todos os debates que houbo en España, pretendemos mediante este traballo investigar a fondo no tema dos debates electorais tanto en España como no resto do mundo.

Obxectivos

Xeral

O obxectivo xeral é atopar a documentación necesaria que un xornalista precisaría no caso de querer  realizar unha reportaxe sobre os distintos debates electorais no mundo e profundizando no noso país, España.

Específicos

Indagar sobre distintos aspectos dos debates: cando se implantan, que países os puxeron en marcha, os efectos que teñen … E comparar entre os distintos países para ver as diferenzas entre eles e mellorar a documentación para facilitarlle  ao xornalista información sobre o tema da reportaxe que quere facer.

Ademais disto, tamén profundizaremos máis nos debates en España, que nos tocan máis de cerca e poderemos analizar a situación e os detalles de cada un dos debates que pode que se nos pasasen por alto no seu momento.

Xustificación

Realizamos este traballo de investigación porque cremos que é necesario e beneficioso para a poboación estar informado sobre os debates electorais, dos que a maior parte da poboación non ten nin idea nin sabe se levan a cabo ou non noutros países, e incluso tampouco está informada de cando teñen lugar os debates electorais no seu propio país. Consideramos que este traballo pode ser de gran axuda para os xornalistas que en teoría van realizar cos resultados deste traballo unha reportaxe sobre os debates e que todo o mundo debería saber ou seguramente teña curiosidades por saber que procedementos se levan a cabo para elexir o lugar de realización do debate, o número de membros que participan… En resumo, cremos que vai servir de axuda aos nosos lectores para aprender cousas novas sobre os debates e incluso protestar e facer algo se ven que os métodos utilizados non son os correctos nos debates.

Metodoloxía

Para o desenvolvemento deste traballo consultamos diversas fontes de información indagando primeiro sobre o resto de países do mundo, e xa finalmente, investigamos e comparamos os distintos debates electorais que tiveron e teñen lugar no noso país. Desta forma, primeiro fixemos unha análise xeral do mundo sen incluír España, logo unha análise centrándonos en España e finalmente comparamos un pouco entre os distintos países con toda a información obtida e contrastada entre as distintas fontes de información consultadas. Hai que dicir, que para abarcar todo o que se nos pediu dende un principio, dividimos o traballo entre os membros que conforman o equipo “Éche o que hai”, intentando abarcar todos os puntos que se nos pediron.

Estrutura do traballo

1.Os debates electorais e a súa implantación

Onde?

O 26 de Setembro de 1960 en Chicago, Estados Unidos. Primeiro debate político televisivo da historia onde participaron John F. Kennedy e Richard Nixon.

Contexto:

Estados Unidos atopábase nun momento decisivo na Historia, xa que estaba inmerso nunha Guerra Fría coa Unión Soviética, a cal acababa de adiantarse na carreira espacial co lanzamento do satélite Sputnik. Ademais o auxe do réxime revolucionario de Fidel Castro en Cuba aumentara o temor dunha propagación do comunismo no hemisferio Occidental.

En territorio estadounidense, a loita polos dereitos civís e a loita contra a segregación dividira a nación, que expuña grandes interrogantes sobre o estado da democracia nos EEUU.

Nun momento onde o país necesitaba un liderado forte, contaba con dous candidatos moi diferentes para a presidencia:o demócrata Jonh F. Kennedy e o republicano Richard Nixon.

Como?

Antes da televisión, as campañas realizábanse en vivo e escoitábase por radio. Foi John F. Kennedy, xunto co seu gran equipo de traballo, quen revolucionou as campañas electorais co primeiro debate transmitido por televisión. Iniciativa do mesmo.

Realizado por:

A cadea televisiva Columbia Broadcasting System (CBS), American Broadcasting Company (ABC) e Nacional Broadcasting Company (NBC).

Por que?

Momento de cambios, loita social, inicios do movemento da contracultura, estandarización da TV. Comeza a empregarse a TV como instrumento de publicidade, o equipo progresista de JFK quere aproveitalo. JFK era máis expresivo e tiña mellor tratamento ante as cámaras.

Roupa

Se ben a vestimenta é día día máis importante nas relacións interpersoais que establecen os seres humanos, cada ano resulta máis determinante na presentación e aplomo dun bo político. En palabras de Yuri Morejón Ramírez de Ocáriz —director de Yescom Consulting e presidente da Asociación Vasca de Asesores e Consultores Políticos— “las ideologías sobre la imagen hacen día a día a los políticos un elemento más digerible, atractivo, creíble, cercano o confiable”. É por iso que aínda a día de hoxe non existe unha conciencia real por parte dos partidos de cara ao importante que é a súa imaxe e a dos seus representantes. Este politólogo reafirma que a vestimenta ou o estilo son «una forma de acercarse o romper la barrera entre el político y el elector, y más en estos tiempos de creciente distanciamiento entre ambos». Nunha consulta realizada as principais formacións vascas e aos principais líderes políticos, todos afirman que non reciben ningún tipo de consello sobre como vestir. Por iso, os asesores de comunicación e imaxe critican que os partidos aínda non recorren o suficiente a eles, e inciden en que non se dedican só a recomendar a corbata, a camisa ou o peiteado. Sen dúbida o vestir é todo cuestión de gustos, como a política.

Desenvolvemento

O desenvolvemento do debate depende claramente do país no que se leve a cabo, no caso español comeza cunha breve presentación de ámbolos dous candidatos, seguida por una introducción do debate por parte do moderador. A partir de aí o moderador pide a cada un dos debatintes que nun minuto explique a donde quere levar a España. A segunda intervención do moderador é unha pregunta que lanza ao actual presidente do goberno, Mariano Rajoy, relacionada co emprego; na cal de novo interveñen os dous invitados. A partir dese momento comeza unha partida de preguntas presentadas a cada un dos candidatos, entre as cales o moderador interven e se trata segundo o CIS, os principais conflictos e preocupacións que preocupan a poboación española.

Ensaios

A preparación é un requisito crave para os candidatos que debaten. Antes dos grandes debates electorais, os participantes adoitan participar en ensaios exhaustivos, como os actores antes da apertura dunha obra de teatro. Nos Estados Unidos, por exemplo, os ensaios reproducin as condicións reais do debate: Con cámaras, luces, atrís, os opositores búrlanse, moderadores, vestiario, maquillaxe, etcétera. Os candidatos traballan para superarse en todos os sentidos: a entoación vocal, linguaxe corporal, expresións faciais, xestos, todo. En cada caso, o obxectivo é a familiarización, facendo que o candidato senta tan cómodo como sexa posible antes do evento. A preparación dun debate non produce milagres, pero dá aos candidatos unha idea do que poden esperar cando se atopen aos seus opoñentes no escenario. Os polemistas que non se preparan, ou que non teñen preparación para o debate en serio, colócanse nunha desvantaxe competitiva enorme.

Moderador

A elección do moderador faise de mútuo acordo a través da Xunta Electoral Central, aínda que ámbolos dous partidos teñen unha reunión previa na cal se decide quen será o invididuo en cuestión, amais de outras moitas decisións. Sen dúbida para o recordo dos debates o de 2011, cando o quinto cara a cara da historia das eleccións en España, último dos festexados ata a data en España, festexouse o luns, 7 de novembro de 2011, entre os dous candidatos de PSOE e PP á Moncloa: Alfredo Pérez Rubalcaba e Mariano Rajoy. Os negociadores das condicións daquel debate foron Elena Valenciano e Óscar López, polo PSOE, e Ana Mato e Esteban González Pons, polo PP. O moderador do debate foi Manuel Campo Vidal e a organización correu á fronte da Academia de Televisión. A este debate denominóuselle o das 50 condicións, porque se falou de absolutamente todo, incluso da utilización de planos cortos, a realización é fundamental.

Lexislación

Existen tres leis que regulan de forma lexislativa a construcción das Campañas Electorais, e polo tanto do desenvolvemento do debate electoral, son as seguintes:

  • Lei 29/2005, do 29 de decembro, de publicidade e comunicación institucional.
  • Lei Orgánica 10/1991, do 8 de abril, de publicidade electoral en emisoras municipais de radiodifusión sonora.
  • Lei Orgánica 14/1995, do 22 de decembro, de publicidade electoral en emisoras de televisión local por ondas terrestres.

O resto do ordenamento e a contigua elaboración e lexislación do debate comprende a Xunta Electoral Central.

Público

Aínda que no debate entre Rajoy e Sánchez non existiu público algún —acordo mutuo previo—  é certo que no que se realizou en AtresMedia sí se contou cun público moi variado e preparado, amais de participar activamente no programa, aportou cousas e preocupacións da poboación de a pé. Se ben a figura do público representa a pluraridade e o ollo de xuíz de cada un de nós, resulta máis simple para os políticos obvialo, desta maneira non se someten ao seu ollo acusador e exercese unha presión menor.

Preguntas xornalistas

Aquí tamén existe unha clara diferenciación, se ben por un lado no debate do 7 de decembro os periodistas tiñan unha serie de preguntas, moi preparadas e das que, pensamos, os candidatos non tiñan coñecemento; no debate electoral a dúas caras púidose ver esa preparación das preguntas, o coñecemento de ámbolos dous dos temas a tratar, e percibíase a reiteración de xestos e comentarios. Tamén no debate de AtresMedia o público era partícipe do debate así como os internautas.

2.Os debates electorais en distintas partes do mundo

Alemaña

O último debate celebrouse no ano 2013 para as eleccións xerais. Angela Merkel, chanceler e candidata de CDU, enfrontouse ó socialdemócrata Peer Steinbrük, o seu antigo Ministro de Facenda.

O debate durou hora e media, e foi producido e emitido por 2 televisións públicas (NDR e ZDF) e 2 privadas (ProSieben e RTL), cos seus presentadores correspondentes: Anne Will (NDR), Stefan Raab (ProSieben), Kloeppel (RTL) e Maybritt Illner (ZDF).

O plató non contou con audiencia, senón que simplemente consistiu en 2 atrís brancos diante dun fondo azul e unha mesa grande para os 4 presentadores.

Este debate, como tódolos anteriores, tivo en Alemaña unhas regras moi estrictas que, especialmente a chanceler, non dubidaron en saltarse:

  • As respostas e intervencións no debían de superar os 90 segundos

  • La diferencia final de tiempo utilizado entre ambos debe ser inferior o igual a 60 segundos

  • Non se podía responder ó contrincante sen o permiso de palabra dos moderadores

  • Os candidatos non poderán botar man de gráficos, nin datos, nin imaxes

  • A primeira palabra sería para Steinbrück e a última para Merkel

Reino Unido

A pesares de posuír un ente público potente como é a BBC, os debates políticos entre candidatos a primeiro ministro non tiveron cabida ata 2010, cando se celebraron varios debates en televisións públicas e privadas entre o líder do Partido Conservador David Cameron, o anterior primeiro ministro e candidato do Partido Laboralista Gordon Brown e o liberaldemócrata Nick Clegg.

Para as eleccións de 2015, Cameron negouse a un cara a cara co laboralista Miliband, co cal o debate tivo que ser entre os 7 principais candidatos. Reino Unido nunca tivo un verdadeiro cara a cara.

O debate, marcado pola formalidade, estivo dirixido por un só presentador da BBC cun público detrás que puido intervir. O plató consistiu en sete atrís sobre un fondo coa foto do Palacio de Westminster.

As principais pesquisas que tiñan que seguir era que cada candidato tiña que facer un discurso de apertura para logo ir respondendo en orde ás preguntas do moderador á vez que se discuten as respostas. Finalmente, cada candidato volve facer un discurso final que precede a unha novidade que se presentou neste último: o público no plató facía rondas de preguntas.

Italia

En Italia, os debates televisados quedaron atrás hai 9 anos, na primavera de 2006. Celebrouse entón un debate para a televisión pública RAI entre o primeiro ministro de centro-dereita Silvio Berlusconi e o candidato de centro-esquerda Romano Prodi. Posteriormente si houbo debates políticos en cadenas privadas italianas como Sky, pero non electorais nin con personaxes tan relevantes dos partidos políticos, quizais debido á axitada situación política do país.

O debate tivo unha primeira volta celebrada o día 14 de marzo e unha segunda o día 3. O moderador e presentador foi o xornalista Clemente Mimum.

O plató consistiu unicamente nunha gran mesa branca onde se situaban cara a cara ámbolos dous candidatos co moderador no centro. No fondo, un panel branco cunha pantalla simbólica que anunciaba as vindeiras eleccións.

Non houbo nin presenza do público, nin cortes publicitarios nin preguntas por parte do moderador, senón que estas correron a cargo dos xornalistas Marcello Sorgi e Roberto Napoletano.

As normas foran tan estrictas que diversos medios as criticaron. Ademais, moitas das preguntas e respostas estaban previamente pactadas.

  • As preguntas non podían durar máis de 30 segundos.

  • As respostas dos candidatos tiñan unha duración máxima de 2 minutos

Non obstante, Berlusconi non dubidou en saltarse estas normas, co cal o seu contrincante contou ó final con algún tempo extra.

Francia

Os debates electorais en televisión son unha tradición con moita audiencia no país galo. Desta tradición non sorprende a rixidez das normas do debate.

  • Calquera pregunta debe pasar por ámbolos presentadores, que non deben incidir en ningunha pregunta e deixar ós candidatos que se expresen.

  • En canto a cámara, soamente hai planos de medio corpo dos candidatos sentados e un xeral de toda a mesa. As cámaras mantense no candidato que ten a palabra.

  • Cada candidato ten o mesmo tempo de palabra

  • Os equipos de ámbolos partidos pactan tódolos detalles: temperatura da sala, altura das cadeiras, tamaño da mesa…

O plató consiste habitualmente nunha gran mesa branca onde os dous presentadores (un dun medio público, outro dun medio privado) se sitúan fronte a cámara con cada candidato a cada lado, cada un en frente do outro.

Con todo isto, a neutralidade debe estar totalmente asegurada con cores que non se asocien a ningunha candidatura.

O último foi celebrado en 2012 entre Sarkozy e o actual presidente socialista Hollande.

3.Os debates electorais en España anteriores ao 20D

España ten pouca tradición de debates electorais. Das 11 eleccións lexislativas celebradas ata a data no período democrático, tan só en tres houbo debates entre os candidatos para ocupar a Moncloa. A cifra evidencia a escasa tradición no noso país dos cara a cara e a reticencia histórica dos políticos patrios a enfrontar as súas ideas en directo ante unha audiencia de millóns de espectadores.

A posibilidade de realizar debates electorais foise frustrando elección tras elección por motivos diversos. Nas datas previas ás lexislativas de 1979, tanto Santiago Carrillo como Felipe González retaron a Adolfo Suárez a debater, pero o entón presidente rexeitou tal posibilidade. Pouco antes dos comicios de 1982, foron as esixencias do PSOE as que provocaron o desacordo para a celebración dun debate, que a Xunta electoral xa aprobara.

Os cara a cara de 1993

A situación non cambiou ata a irrupción das televisións privadas en España. Así, ante as eleccións lexislativas do 6 de xuño de 1993 houbo propostas de Antena 3 e Tele 5 para facer senllos debates entre Felipe González e José María Aznar. As negociacións para facer os debates leváronas Eduardo Martín Toval e Txiki Benegas polo PSOE e Javier Areas e Rodolfo Martín Vila por parte do PP. Acordaron realizar o primeiro en Antena 3 o día 24 de maio, luns, e o segundo en Tele 5 unha semana máis tarde, o 31 do mesmo mes. Tele 5 non estivo de acordo con que ese fose a orde dos debates e o comité de empresa de TVE queixouse da marxinación da televisión pública, que chegaba ao 96% da poboación fronte ao 79,6% que alcanzaban entón as privadas. EU tratou de evitar a celebración dos debates cun recurso á Xunta Electoral Central, que foi rexeitado.

A expectación naqueles momentos era grande porque se entendía que os seis millóns de votantes indecisos que detectaban as enquisas tomarían a súa decisión de voto tras contemplar os debates. O 13 de maio de 1993 trouxo moi malas noticias económicas: unha desvalorización da peseta do 8%, un crecemento do IPC do 0,4% e unha cifra de parados que alcanzou os 3,3 millóns de españois. Neste contexto, Aznar preparou concienzudamente o debate co seu equipo, mentres González confiou máis na improvisación. O primeiro debate pendeu dun fío ata o mesmo momento de comezar en Antena 3. Benegas e Areas negociaron aspectos como a propia escenografía -o PP esixiu debater sentados para evitar unha imaxe de ambos os candidatos de pé que permitise comprobar a diferenza de altura- que temas trataríanse, a orde das quendas e quen pecharía o debate. Correspondeu esa quenda a González, pero Aznar puntualizou antes da súa última intervención que esa esixencia socialista puido levar á suspensión do debate, pero que el decidiu que non fóra así “en interese dos espectadores”. A impresión que tiveron os cidadáns foi a de que Aznar gañou ese primeiro debate en 1993.

No PSOE rendeu a sensación de que o seu líder estivo falto de agresividade ante a avalancha de descualificacións que Aznar vertió durante o debate. Preparouse con meticulosidad o segundo debate, anunciouse que Alfonso Guerra asesoraría a González e cambiou o ton xeral da campaña do partido. Pola súa banda, un PP eufórico mantivo certo suspense sobre a celebración do segundo debate, que finalmente se fixo como estaba previsto en Tele 5, aínda que de novo as negociacións prolongáronse ata o último momento. González pasou á ofensiva e Aznar mantivo o ton da anterior cara a cara. Nesta ocasión, os cidadáns entenderon que o debate o gañou o entón presidente do Goberno. 10 millóns de espectadores viron os debates.

Desgraciadamente, a experiencia vivida en 1993 non volvería repetirse ata 2008. Entremedias, só atopamos a habituais tira e afrouxa entre partidos e candidatos favorables ou contrarios á celebración de debates electorais exclusivamente en función dos seus cálculos electorais.

Dous debates en 2008

Ante as eleccións do 9 de marzo de 2008, TVE propuxo un cara a cara entre os líderes dos dous principais partidos, o entón presidente do Goberno, José Luis Rodríguez Zapatero e Mariano Rajoy. O líder do PP vetou a TVE por considerala gobernamental. As negociacións dos debates de 2008 leváronas a cabo José Blanco e Pío García Escudeiro, que acordaron a celebración de dous debates de 90 minutos sen excluír ningún tema aínda que sen pechar naquel momento a quen correspondería a organización dos mesmos. Finalmente, celebráronse os luns 25 de febreiro e 3 de marzo e decidiuse que os organizaría a Academia de Televisión e que o seu sinal ofreceríase de forma gratuíta a todas as canles que a quixesen emitir. Esta decisión foi criticada por Antena 3 e Tele 5, que decidiron non emitilos. Os debates tiveron un custo de 970.000 euros, que abonarían as televisións que tivesen o sinal, en total 29. Como moderadores, elixiuse a Manuel Campo Vidal para o primeiro e a Olga Viza para o segundo. Pactáronse 50 condicións, desde a chegada dos líderes, os tempos, a realización, a colocación, mesmo se se tomarían planos curtos dos contendentes.

Zapatero e Rajoy tomáronse moi en serio estes debates e organizaron nutridos equipos para preparalos, encabezados por Alfredo Pérez Rubalcaba e Pedro Arriola, respectivamente. O debate foi áspero e aos catro minutos Rajoy chamou mentireiro a Zapatero. Este devolveulle o cualificativo. As enquisas sinalaron unha vitoria aos puntos do candidato do PSOE nun debate no que houbo 25 interrupcións e no que se usou abundancia de datos cunha interpretación dos mesmos que sempre se facía en beneficio propio e prexuízo do opoñente, á conta de retorcelos. Tivo 13 millóns de espectadores. Este debate foi o de “a nena de Rajoy”. Na súa última intervención, o candidato do PP dirixiuse a unha nena á que quería garantir casa, traballo e orgullo de ser española.

O segundo debate considerouse decisivo polos asesores de ambos os líderes, que limaron os erros cometidos no primeiro, e os propios candidatos, que liberaron tempo das súas campañas para preparalo concienzudamente. Novamente houbo que negociar aspectos nimios como a posición dos cronómetros no estudio onde se desenvolvería o debate, o que é boa proba da importancia que concedían ao mesmo. Non cambiou o ton, marcado pola agresividade e as frecuentes descualificacións. A audiencia foi de 12 millóns de persoas, unha nova demostración do interese cidadán polos debates electorais. Este debate tamén o gañou Zapatero, segundo a sondaxe do PAÍS.

O único debate das eleccións de 2011
O quinto cara a cara da historia das eleccións en España, último dos celebrados ata a data en España, celebrouse o luns, 7 de novembro de 2011, entre os dous candidatos de PSOE e PP á Moncloa: Alfredo Pérez Rubalcaba e Mariano Rajoy. Os negociadores das condicións daquel debate foron Elena Valenciano e Óscar López, polo PSOE, e Ana Mato e Esteban González Pons, polo PP. O moderador do debate foi Manuel Campo Vidal e a organización correu a cargo da Academia de Televisión. Tentouse flexibilizar as condicións dun debate que se xulgaba que nas ocasións anteriores había resultado un tanto encorsetado. O debate custou 550.000 euros, sufragados polas televisións que o emitiron. Rubalcaba e Rajoy ativéronse aos seus argumentarios, pero o debate non foi tan fluído como se pretendeu polos organizadores. Falouse de recortes e abundaron repróchelos mutuos nun cara a cara no que se utilizaron menos datos que dardos dialécticos. Coa vantaxe de gañar o debate a Rubalcaba, Rajoy enfilou unha cómoda campaña cara á vitoria electoral.

Conclusións

As eleccións, canto máis a xerais, constitúen o efecto práctico da democracia e do noso dereito a decidir quen nos goberna. A celebración de debates vén sendo unha práctica ancestral de intercambio de posturas e opinións, no caso da política de intercambio de programas polos que a cidadanía optará o día de acudir ás furnas. Todos podemos entender, polo tanto, esta necesidade de intercambio de propostas e puntos de vista que require unha sociedade contemporánea para tomar decisións tan importantes.

Os debates electorais en España e na maioría de países que analizamos consisten en cara a cara entre o presidente do Goberno (ou o candidato do partido no goberno) e o líder da oposición (ou o candidato do partido da oposición), sen apenas representación dos demais partidos, sexan minoritarios ou con posibilidades de goberno tamén (véxase o último de Atresmedia, no que participaron os catro grandes debido a unha situación política que nunca se producira). Con isto queremos destacar que os debates son necesarios, pero a forma na que se configuran, excluíndo a corrección da organización e da neutralidade, parecen querer consolidar un sistema bipartidista cuxos cimentos están sendo moi criticados e golpeados. Este arcaísmo, propio do século pasado, foi moi criticado xa non só no deseño, senón tamén nas bases dos principais cara a cara nos distintos países,  e en especial os organizados polas televisións públicas.

Ademais, en España, desde o xurdimento das televisións privadas, houbo sempre unha verdadeira competición entre as canles privadas e as públicas pola celebración de debates. Antena 3 e Tele5 competiron entre si ata que conseguiron dous debates separados que ademais envexou Televisión Española. Posteriormente, a Academia da Televisión confiaría sempre en TVE para organizalos, sempre con crítica das privadas de tal maneira que Atresmedia quixo realizar o seu histórico”debate a catro” o pasado 7 de decembro. Nestes casos deberiamos quizais optar por coller fórmulas estranxeiras máis flexible tanto en producción como en regramento como a que desenvolveu Alemaña, cun debate coproducido por 2 televisións públicas e 2 privadas, de maneira que a pluraridade de medios (non política, pois foi soamente un cara a cara) estivese garantida e os intereses informativos dos cidadáns estivesen ben cubertos de cara ó día das eleccións, incluso por enriba dos propios intereses económicos das televisións.

Bibliografía e fontes

BBC News. “Election 2015: David Cameron and Ed Miliband in TV debate row” (en liña) 14 de xaneiro de 2015 <http://www.bbc.com/news/uk-politics-30808252> (Consulta: 13 de xaneiro de 2016)

Blanco, Juan Carlos. “Cinco debates cara a cara en once elecciones generales” (en liña). El Mundo, 14 de decembro de 2015 <http://politica.elpais.com/politica/2015/11/26/actualidad/1448533075_331524.html> (Consulta: 12 de xaneiro de 2016)

Colaboradores de Wikipedia. “Fernsehduell” (en liña) Wikipedia. La Enciclopedia Libre, 2015. <https://de.wikipedia.org/wiki/Fernsehduell> (Consulta: 13 de xaneiro de 2016)

— “Elecciones presidenciales de Estados Unidos de 1960” (en liña) Wikipedia. La Enciclopedia libre, 2015. <https://es.wikipedia.org/wiki/Elecciones_presidenciales_de_Estados_Unidos_de_1960 > (Consulta: 14 de xaneiro de 2016)

Efe. “Berlusconi llama ‘demagogo’ a Prodi en el primer debate de los dos candidatos en televisión” (en liña) 20 minutos, 15 de marzo de 2006 <http://www.20minutos.es/noticia/99706/0/prodi/berlusconi/debate/ > (Consulta: 13 de xaneiro de 2016)

El Mundo. “Así son los debates en Europa y en los EEUU” (en liña) 25 de novembro de 2015 <http://www.elmundo.es/espana/2015/11/25/5655e3d022601d567b8b45f9.html> (Consulta: 13 de xaneiro de 2016)

— “Berlusconi y Prodi se enfrentan en un cara a cara para tratar de convencer a los electores indecisos” (en liña) 13 de marzo de 2006 <http://www.elmundo.es/elmundo/2006/03/14/internacional/1142373538.html> (Consulta: 13 de xaneiro de 2016)

El País. “Así son otros debates electorales” (en liña) 21 de novembro de 2015 <http://internacional.elpais.com/internacional/2015/11/18/actualidad/1447845947_412742.html> (Consulta: 13 de xaneiro de 2016)

— “38 años de debates presidenciales en Francia” (en liña) 2 de maio de 2012 <http://internacional.elpais.com/internacional/2012/05/02/actualidad/1335957261_036904.html> (Consulta: 14 de xaneiro de 2016)

 — “Rajoy y Sánchez realizarán el debate cara a cara, sentados y sin público” (en liña) El País, 9 de decembro de 2015 <http://politica.elpais.com/politica/2015/12/09/actualidad/1449683196_841813.html> (Consulta: 13 de xaneiro de 2016)

— “Un debate electoral flexible e interactivo” (en liña) El País, 21 de novembro de 2015 <http://politica.elpais.com/politica/2015/11/14/actualidad/1447517192_392966.html > (Consulta: 14 de xaneiro de 2016)

Entretenimientobit. “Los debates electorales, una rareza en la España democrática” (en liña) 28 de novembro de 2015 < http://entretenimientobit.com/politica/los-debates-electorales-una-rareza-en-la-espana-democratica/> (Consulta: 12 de xaneiro de 2016)

G. Gómez, Rosario. “Todo listo para un debate con 50 condiciones” (en liña) El País, 25 de febreiro de 2008 <http://elpais.com/diario/2008/02/25/espana/1203894009_850215.html> (Consulta: 14 de xaneiro de 2016)

Iparraguirre, Antton. “El arte de vestir bien en política” (en liña) Diario Vasco, 3 de maio de 2010 <http://www.diariovasco.com/v/20100503/politica/arte-vestir-bien-politica-20100503.html>

Junta Electoral Central. “Normativa Electoral Estatal” (en liña) < http://www.juntaelectoralcentral.es/cs/jec/normativa#tema13> (Consulta: 13 de xaneiro de 2016)

Ossorio, Jesús.”La breve historia de los debates en España” (en liña). El Mundo, 17 de outubro de 2011 < www.elmundo.es/elmundo/2011/10/17/espana/1318802884.html  > (Consulta: 12 de xaneiro de 2016)

Scholz, Kay-Alexander. “Merkel gana el debate pre-electoral” (en liña) DW, 2 de setembro de 2009. <http://www.dw.com/es/merkel-gana-el-debate-pre-electoral/a-17059637 > (Consulta: 13 de xaneiro de 2016)

Simón, Marian. “Debates electorales en Europa”. (En liña) Politizen, 14 de decembro de 2015 <http://politizen.info/debates-electorales-en-europa/> (Consulta: 14 de xaneiro de 2016)

Uribe, Diana. “26 de septiembre de 1960 primer debate televisado” (en liña) La casa de la historia <http://www.lacasadelahistoria.com/26-de-septiembre-primer-debate-televisado-de-la-historia-entre-los-candidatos-presidenciales-richard-m-nixon-y-john-f-kennedy/> (Consulta: 14 de xaneiro de 2016)

Viana, Israel. “Nixon vs. Kennedy: el día que cambio la televisión y la política” (en liña) ABC, 5 de novembro de 2012 <http://www.abc.es/20121004/elecciones-estados-unidos/abci-kennedy-nixon-debate-201210041220.html> (Consulta: 14 de xaneiro de 2016)

Youtube. “Reactions to debate between Berlusconi and Prodi” (en liña) AP Archive, 30 de xullo de 2015 <https://www.youtube.com/watch?v=tGLEVKN2FjU> (Consulta: 13 de xaneiro de 2016)

Anuncios

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión / Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión / Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión / Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión / Cambiar )

Conectando a %s